بازگشت به مصرف مواد (Relapse) اغلب یک فرایند تدریجی است که با تغییرات رفتاری، روانی و اجتماعی آغاز میشود. پیشگیری از این بازگشت نیازمند آگاهی از علائم هشداردهنده و در پیش گرفتن راهبردهای مقابلهای اثربخش است. در این مقاله به بررسی مهمترین این علائم و راههای کنترل آنها میپردازیم.
۱. احساس خودفریبی یا انکار
علائم هشداردهنده: فرد با خود میگوید “من دیگر مشکلی ندارم”، “فقط یک بار اشکالی ندارد” یا باور دارد که درمان تمام شده است.
راه مقابله: استفاده از درمان شناختیرفتاری (CBT) برای شناسایی الگوهای فکری غیرواقعی و تقویت درک فرد از فرایند بهبودی بسیار مؤثر است. یادداشتبرداری از افکار و گفتگو با درمانگر نیز کمک میکند فرد واقعبین بماند.
۲. فاصله گرفتن از حمایت اجتماعی
علائم هشداردهنده: فرد تمایل خود را به ارتباط با گروههای درمانی، دوستان حمایتگر یا خانواده از دست میدهد.
راه مقابله: تعیین جلسات منظم برای شرکت در گروههای پشتیبانی مانند ۱۲ قدم، ایجاد یک برنامه هفتگی با تعامل اجتماعی سالم، و حفظ ارتباط با مشاور یا حامی (Sponsor) ضروری است.
۳. اختلال در کنترل هیجانات
علائم هشداردهنده: افزایش حساسیت، تحریکپذیری، خشم، اضطراب یا افسردگی.
راه مقابله: آموزش مهارتهای تنظیم هیجانات، تمرین تنفس عمیق، یوگا یا مراقبه و در صورت لزوم درمان دارویی تحت نظر روانپزشک به پایداری روانی فرد کمک میکند.
۴. تجربه افکار وسوسهآمیز
علائم هشداردهنده: بازگشت افکار مکرر درباره مصرف یا رؤیاپردازی درباره حس خوشایند گذشته.
راه مقابله: تمرین ذهنآگاهی (Mindfulness) و روشهای توقف فکر (Thought-stopping techniques) میتواند افکار وسوسهانگیز را کنترل کند. همچنین میتوان از تکنیک “تاخیر دادن و پرت کردن حواس” برای عبور از موج وسوسه استفاده کرد.
۵. مواجهه با محرکهای محیطی
علائم هشداردهنده: قرار گرفتن در مکانها، موقعیتها یا در کنار افرادی که یادآور مصرف مواد هستند.
راه مقابله: شناسایی محرکها و پرهیز فعال از آنها، طراحی مسیرهای جایگزین، و برنامهریزی فعالیتهای سالم در زمانهای پرخطر مثل تعطیلات، بسیار حیاتی است.
۶. کاهش خودمراقبتی
علائم هشداردهنده: بیتوجهی به خواب، تغذیه، ورزش یا نظافت شخصی.
راه مقابله: ایجاد یک روتین روزانه با برنامه دقیق و تعهد به انجام فعالیتهای سالم باعث تقویت حس کنترل و عزت نفس میشود. استفاده از اپلیکیشنهای پیگیری عادت نیز توصیه میشود.
۷. بیانگیزگی نسبت به روند درمان
علائم هشداردهنده: کاهش علاقه به جلسات درمانی یا بیتفاوتی نسبت به پیشرفت درمان.
راه مقابله: بازنگری در اهداف شخصی، استفاده از دفترچه بهبودی و تجدید عهد با مسیر درمان از طریق صحبت با مشاور یا مربی میتواند انگیزه را بازگرداند.
۸. توجیه مصرف آزمایشی
علائم هشداردهنده: فرد بهدنبال دلایلی برای “فقط یک بار دیگر مصرف کردن” میگردد.
راه مقابله: شناخت این الگوهای ذهنی و پاسخگویی به آنها از طریق گفتوگوی درمانی، و یادآوری عواقب گذشته میتواند فرد را از تصمیم اشتباه باز دارد.
۹. احساس تنهایی و پوچی
علائم هشداردهنده: احساس نداشتن معنا در زندگی یا نداشتن هدف مشخص.
راه مقابله: هدفگذاری مجدد در زندگی، شرکت در فعالیتهای داوطلبانه یا خلاقانه، و ایجاد روابط انسانی سالم به احساس معنا و رضایت کمک میکند.
۱۰. تمایل به مصرف سایر مواد (حتی قانونی)
علائم هشداردهنده: افزایش مصرف سیگار، الکل، داروهای آرامبخش یا حتی شیرینیجات بهصورت افراطی.
راه مقابله: آگاهی از انتقال اعتیاد (Addiction Transfer)، مشاوره تخصصی در مدیریت محرکهای درونی و یادگیری تکنیکهای مقابلهای سالم مانند ورزش یا نوشتن، مؤثر است.
نتیجهگیری
بازگشت به مصرف معمولاً با نشانههایی آرام و تدریجی آغاز میشود. افرادی که این علائم را بهموقع شناسایی و به آنها پاسخ مؤثر میدهند، احتمال موفقیت بالاتری در حفظ پاکی دارند. حفظ ارتباط با منابع درمانی، خانواده، دوستان حمایتگر و استفاده از راهکارهای علمی، ابزارهای قدرتمندی برای مقابله با وسوسه بازگشت است.
******
*****************
درباره کلینیک
اولین مرکز درمان سوء مصرف مواد با مجوز رسمی از دانشگاه علوم پزشکی استان گیلان
کلینیک ترک اعتیاد پویان (سال تاسیس : 1385)
دکتر سیده زهرا پیرو نذیری
ساعت کار صبح ها 9 الی 13 و عصر ها 17 الی 21
آدرس : رشت – خیابان مطهری – بین مسجد چهار برادران و سه راه حاجی آباد – ساختمان حکمت – طبقه 2
تلفن : 33330485 013 – 33341501 013
پست الکترونیک :info@pooyanclinic.ir
اینستاگرام : instagram.com/pooyan_clinic
