چکیده
در سال‌های اخیر، الگوی اعتیاد در ایران دستخوش تغییرات نگران‌کننده‌ای شده است. در کنار مواد مخدر سنتی، نوع جدیدی از «اعتیاد مدرن» در قالب مصرف داروهای به‌ظاهر بی‌خطر مانند قرص‌های لاغری، قرص‌های شب‌امتحانی و محصولات زیبایی در حال گسترش است . این محصولات که اغلب با عناوینی فریبنده نظیر «کاملاً گیاهی» یا «بدون عوارض» تبلیغ می‌شوند، در واقع حاوی ترکیبات اعتیادآور و خطرناکی همچون متامفتامین (شیشه) و آمفتامین هستند که مصرف‌کنندگان را بدون آگاهی به دام وابستگی می‌کشانند . این مقاله با استناد به گزارش‌ها و مقالات معتبر داخلی، ابعاد این پدیده و پیامدهای آن را بررسی می‌کند.
قرص‌های لاغری: از وعده زیبایی تا دام اعتیاد
بازار قرص‌های لاغری در ایران به یکی از پررونق‌ترین و در عین حال خطرناک‌ترین بازارهای غیررسمی تبدیل شده است. بر اساس گزارش دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، بخش قابل توجهی از قرص‌های لاغری فاقد مجوز که در عطاری‌ها فروخته می‌شوند، ترکیبی از چند ماده ناشناخته هستند و برخی از آن‌ها حتی از مواد شبه‌آمفتامین و شب‌ه‌اکس ساخته شده‌اند که یکی از عوارضشان کاهش وزن است . این ترکیبات به‌شدت اعتیادآور بوده و می‌توانند موجب تحلیل عضلانی، اختلالات قلبی-عروقی، شوک، مشکلات گوارشی، افزایش فشارخون و انواع اختلالات روانی شوند .
شواهد میدانی نیز این هشدارها را تأیید می‌کند. در تهران، یک کارگاه مخفی با ادعای تولید قرص‌های لاغری گیاهی شناسایی شد که در آن بیش از ۳ میلیون قرص لاغری حاوی مقادیر قابل توجهی متامفتامین کشف شد . بر اساس آزمایش‌های پلیس مواد مخدر تهران بزرگ، در هر ۱۰۰ گرم از این قرص‌ها حدود ۳ گرم متامفتامین (شیشه) وجود دارد . یک متهم که دارای لیسانس شیمی بود، اعتراف کرد: «شیشه را از آشنا تهیه می‌کردم، پودرهای لاغری گیاهی را با آن مخلوط کرده و در کپسول‌های شیک و بسته‌بندی زیبا می‌ریختیم. این قرص‌ها از طریق عطاری‌ها و فضای مجازی به فروش می‌رسیدند» .
مقامات رسمی نیز بارها نسبت به این پدیده هشدار داده‌اند. قائم‌مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر با اشاره به باورهای غلط در مصرف برخی داروهای روان‌گردان اعلام کرد: «برخی دانشجویان و دانش‌آموزان باور غلط در مورد استفاده از برخی داروها دارند یا به آنان توصیه می‌شود که برخی داروهایی که در ماهواره تبلیغ می‌شود برای برخی موارد به عنوان مثال لاغری مفید است، اما داروهای لاغری مزبور دارای متامفتامین و آمفتامین هستند که مقدمه‌ای برای بروز اعتیاد روانی است» .
قرص‌های شب‌امتحانی: اعتیاد در لباس موفقیت تحصیلی
در کنار قرص‌های لاغری، «قرص‌های شب‌امتحانی» به یکی از جدی‌ترین تهدیدها برای سلامت دانشجویان و دانش‌آموزان تبدیل شده است. ریتالین (متیل‌فنیدیت) که در ابتدا برای درمان اختلال بیش‌فعالی و کم‌توجهی تجویز می‌شد، متأسفانه در سال‌های اخیر به دارویی برای بیدار ماندن در شب‌های امتحان تبدیل شده است . قرص ریتالین خواصی شبیه آمفتامین دارد و مصرف‌کنندگان تصور می‌کنند دارویی بی‌خطر است، در حالی که عوارض مصرف خودسرانه آن می‌تواند در حد مواد دیگر نظیر کوکائین و آمفتامین باشد .
قائم‌مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر در این باره هشدار داده است: «قرص ریتالین که برخی جوانان برای باز شدن ذهن در شب قبل از امتحان استفاده می‌کنند نیز مقدمه‌ای برای بروز اعتیاد روانی است» . وی همچنین تأکید کرد: «شیشه یکی از مواد مخدر صنعتی بوده که متأسفانه در قشر جوانان شیوع پیدا کرده و یکی از نمادهای مصرف قرص ریتالین بوده که دارای آمفتامین است که این ماده مخدر به نام قرص دانشجویی و شب امتحان معروف است» .
مطالعات دانشگاهی نیز شیوع نگران‌کننده این پدیده را تأیید می‌کنند. یک مطالعه مقطعی بر روی ۲۳۲ دانشجوی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی گیلان نشان داد که ۱۶/۸ درصد از شرکت‌کنندگان سابقه مصرف داروهای محرک را گزارش کردند. میانگین سن شروع مصرف ۲۰/۷۲ سال بود و از نظر شدت سوءمصرف، ۳۰/۸ درصد در طبقه شدید، ۵۶/۴ درصد در طبقه متوسط و ۱۲/۸ درصد در طبقه در معرض خطر قرار داشتند . شایع‌ترین ماده مصرفی ریتالین بود و سوءمصرف در مردان، افراد مجرد، دوره کارورزی و افرادی که تنها زندگی می‌کردند بیشتر گزارش شد .
پژوهش دیگری بر روی دانشجویان دانشگاه آزاد کرمان نشان داد که ۲۱/۳ درصد از دانشجویان سابقه مصرف محرک‌ها را داشتند و شایع‌ترین ماده مصرفی ریتالین (۵۹/۴ درصد) بود . دلایل اصلی مصرف شامل نیاز به افزایش تمرکز، بهبود عملکرد تحصیلی و بیدار ماندن طولانی‌مدت ذکر شده است .
مکانیسم فریب: چرا جوانان در دام می‌افتند؟
یکی از دلایل اصلی گسترش این پدیده، باورهای غلط رایج در میان جوانان است. بسیاری تصور می‌کنند محصولات «گیاهی» یا «طبیعی» بی‌خطر هستند، در حالی که شواهد آزمایشگاهی خلاف این را نشان می‌دهد. بر اساس اعلام معاونت غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، حدود ۶۰ درصد از ۱۲۲ نمونه مشکوک ارسال شده به آزمایشگاه، شامل انواع قرص، کپسول و پودر آلوده به مواد مخدر یا ترکیبات دارویی غیرمجاز بوده‌اند .
عوامل دیگری نیز در گرایش جوانان به این محصولات نقش دارند: الگوگیری از گروه دوستان، در دسترس بودن مواد، نظارت اندک والدین، کمبود عزت نفس، احساس شکست و ناامیدی، کنجکاوی و تجربه‌اندوزی . در مورد قرص‌های شب‌امتحانی، فشار رقابت تحصیلی و کمال‌گرایی نقشی محوری ایفا می‌کند. یک مطالعه نشان داد که سوءمصرف داروهای محرک با ویژگی شخصیتی «تجربه‌پذیری» بیشتر و «وظیفه‌شناسی» کمتر ارتباط معناداری دارد . نکته نگران‌کننده این است که ۸۷/۲ درصد مصرف‌کنندگان در رده مصرف متوسط و شدید قرار داشتند که نشان‌دهنده گرایش به تداوم مصرف در این گروه است .
پیامدهای جسمی و روانی
پیامدهای مصرف این محصولات بسیار گسترده و گاه جبران‌ناپذیر است. متامفتامین موجود در قرص‌های لاغری باعث وابستگی شدید و آسیب‌های جدی به اندام‌های حیاتی مانند کبد، کلیه، پوست، مو، دندان‌ها و سلامت روان می‌شود . عوارض کوتاه‌مدت شامل بی‌خوابی شدید، تپش قلب، افزایش فشار خون، اضطراب، توهم و رفتارهای پرخطر اجتماعی است .
یکی از مصرف‌کنندگان قرص‌های لاغری تجربه خود را چنین توصیف می‌کند: «اولش خوشحال بودم، چون خیلی سریع وزنم کم شد و احساس سیری شدیدی داشتم. اما چند روز بعد، خوابم به کلی مختل شد، تپش قلب شدید گرفتم، فشارم بالا رفت و توهم پیدا کردم. وقتی به آن پزشک مراجعه کردم، جوابگو نبود و من را بلاک کرد» .
در مورد قرص‌های شب‌امتحانی نیز عوارض می‌تواند بسیار جدی باشد. پزشکان و روان‌پزشکان با صراحت اعلام می‌کنند که ترک کردن داروهای محرک آمفتامین نظیر ریتالین بسیار سخت‌تر و پیچیده‌تر از سایر مواد مخدر است. یک دانشجوی ۲۲ ساله که در دام این قرص‌ها اسیر شده است، می‌گوید: «اولین بار این قرص را برای تقویت حافظه و کم خوابیدن استفاده کردم، چراکه استرس کم درس خواندن و موفق نشدن را داشتم».
نتیجه‌گیری
قرص‌های لاغری، زیبایی و شب‌امتحانی نمایانگر شکل جدیدی از اعتیاد هستند که به دلیل ظاهر فریبنده و باورهای غلط، به‌ویژه در میان جوانان و زنان در حال گسترش است . این محصولات که اغلب در عطاری‌ها، فضای مجازی و مراکز غیرمجاز عرضه می‌شوند، حاوی ترکیبات خطرناکی مانند متامفتامین و آمفتامین هستند که مصرف‌کنندگان را بدون آگاهی به دام وابستگی می‌کشانند. مقامات رسمی و متخصصان بر لزوم آگاه‌سازی جوانان، نظارت بیشتر بر عرضه این محصولات و برخورد جدی با متخلفان تأکید دارند. خانواده‌ها نیز باید نسبت به علائم هشداردهنده هوشیار باشند و فرزندان خود را از مضرات این داروها آگاه کنند. تنها از طریق آموزش، نظارت و دسترسی محدود به این محصولات می‌توان از گسترش این دام جدید اعتیاد پیشگیری کرد.
منابع
دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت. «۵- قرص‌ها و پودرهای لاغری عطاری‌ها بی‌خطر نیستند». پایگاه اطلاع‌رسانی پزشکی ورزشی ایران، ۱۴۰۴.
قائم‌مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر. «رشد اعتیاد زنان به دلیل باور غلط در مصرف دارو». ستاد مبارزه با مواد مخدر.
—
درباره کلینیک ترک اعتیاد پویان
اولین مرکز درمان سوء مصرف مواد با مجوز رسمی از دانشگاه علوم پزشکی استان گیلان
کلینیک ترک اعتیاد پویان (سال تاسیس : 1385)
دکتر سیده زهرا پیرو نذیری
ساعت کار صبح ها 9 الی 13 و عصر ها 17 الی 21
آدرس : رشت – خیابان مطهری – بین مسجد چهار برادران و سه راه حاجی آباد – ساختمان حکمت – طبقه 2
تلفن : 013-32330485
013-32341501
