چکیده:
تشخیص نوع ماده مخدر مصرفی از روی اندازه و واکنش مردمک چشم، یکی از روش‌های کمکی در ارزیابی بالینی و پزشکی قانونی است. سیستم عصبی خودمختار از طریق تعادل بین شاخه سمپاتیک (گشادکننده) و پاراسمپاتیک (تنگ‌کننده)، قطر مردمک را کنترل می‌کند. مواد مخدر و محرک مختلف با تأثیر بر این سیستم یا ناقل‌های عصبی مرتبط، الگوهای قابل تشخیصی از تغییرات مردمکی ایجاد می‌کنند. این مقاله با استناد به منابع معتبر داخلی، الگوهای مردمکی مرتبط با هروئین، مت‌آمفتامین (شیشه)، کوکائین، حشیش و توهم‌زاها را بررسی کرده و محدودیت‌های این روش را تحلیل می‌کند.
مقدمه
مردمک چشم، دریچه‌ای است که مقدار نور ورودی به شبکیه را تنظیم می‌کند و قطر آن تحت کنترل دقیق سیستم عصبی خودمختار قرار دارد. شاخه پاراسمپاتیک از طریق عصب جمجمه‌ای سوم (اکولوموتور) و گیرنده‌های موسکارینی، مردمک را تنگ می‌کند؛ در حالی که شاخه سمپاتیک از طریق مسیرهای نخاعی و گیرنده‌های آدرنرژیک، موجب گشاد شدن مردمک می‌شود . بسیاری از مواد psychoactive با دخالت در این مسیرها، تغییرات چشمگیری در قطر مردمک ایجاد می‌کنند که می‌تواند به عنوان سرنخ تشخیصی مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، باید تأکید کرد که اندازه مردمک به‌تنهایی jamais معیار قطعی نیست و تحت تأثیر نور محیط، هیجان، بیماری‌های زمینه‌ای و مصرف همزمان چند ماده قرار می‌گیرد.
مواد افیونی (هروئین، مورفین، متادون): مردمک سوزنی
بارزترین و شناخته‌شده‌ترین نشانه مصرف مواد افیونی، میوز یا تنگ شدن شدید مردمک است. هروئین و سایر اپیوئیدها با فعال‌سازی گیرنده‌های مو-اپیوئیدی در مسیرهای پاراسمپاتیک، موجب انقباض عضله اسفنکتر مردمک می‌شوند. در حالت مسمومیت حاد، مردمک به اندازه یک نقطه کوچک می‌شود که در اصطلاح بالینی به آن “مردمک سوزنی” (pinpoint pupil) گفته می‌شود . در گزارش‌های پلیس مبارزه با مواد مخدر ایران نیز تنگ شدن مردمک چشم به عنوان یکی از نشانه‌های مصرف مواد افیونی مانند تریاک، شیره و هروئین ذکر شده است . علاوه بر تنگی مردمک، مصرف‌کنندگان هروئین اغلب دچار تاری دید، افتادگی پلک و کاهش پاسخ به نور می‌شوند. در مصرف مزمن، چشم‌ها ممکن است ظاهری مات و بی‌روح پیدا کنند که در ادبیات عمومی به “چشم‌های شیشه‌ای” تشبیه می‌شود .
محرک‌ها (مت‌آمفتامین/شیشه، کوکائین): مردمک گشاد و خیره
در مقابل مواد افیونی، محرک‌های سیستم عصبی مرکزی موجب میدریازیس یا گشاد شدن مردمک می‌شوند. مت‌آمفتامین با افزایش آزادسازی نوراپی‌نفرین و دوپامین، سیستم سمپاتیک را به شدت فعال می‌کند و در نتیجه عضله گشادکننده مردمک منقبض شده و قطر مردمک افزایش می‌یابد . این اثر در مصرف کوکائین نیز دیده می‌شود، هرچند کوکائین علاوه بر گشاد کردن مردمک، ممکن است موجب پس‌رفتن پلک و بیرون‌زدگی خفیف چشم شود . از دیدگاه رفتاری، فرد تحت تأثیر محرک‌ها اغلب هوشیار، پرتحرک و پرحرف به نظر می‌رسد و مردمک‌های گشاد او با حالت خیره و بیش‌ازحد متمرکز همراه است . گزارش‌های داخلی نیز گشاد شدن مردمک را در کنار بی‌خوابی، تعریق و پرخاشگری از نشانه‌های مصرف شیشه برشمرده‌اند .
حشیش و ماریجوانا: قرمزی چشم بیش از تغییر مردمک
برخلاف تصور رایج، اثر حشیش بر اندازه مردمک چندان قطعی نیست. برخی مطالعات کاهش و برخی افزایش قطر مردمک را گزارش کرده‌اند، اما شواهد برای گشاد شدن قابل توجه ضعیف است . بارزترین نشانه چشمی مصرف حشیش، قرمزی ملتحمه (التهاب عروق سفیدی چشم) است که ناشی از گشاد شدن عروق خونی موضعی می‌شود . بنابراین، در تشخیص مصرف حشیش، قرمزی چشم و حالت خون‌مردگی ملتحمه نسبت به اندازه مردمک ارزش تشخیصی بیشتری دارد.
توهم‌زاها (LSD، سیلوسایبین): مردمک گشاد با نگاه آشفته
توهم‌زاهای کلاسیک مانند LSD عمدتاً از طریق تحریک گیرنده‌های سروتونین (5-HT2A) عمل می‌کنند. اگرچه مکانیسم دقیق گشاد شدن مردمک در این مواد کاملاً روشن نیست، اما فعال‌سازی غیرمستقیم سیستم سمپاتیک و آزادسازی نوراپی‌نفرین منجر به میدریازیس مشخص می‌شود . از نظر بالینی، فرد تحت تأثیر توهم‌زا معمولاً مردمک‌های گشاد، نگاه شیشه‌ای و نامتمرکز و حالت چهره‌ای آمیخته با حیرت یا وحشت دارد . این تصویر چشمی، همراه با اختلال شدید در درک زمان و مکان، یکی از متمایزترین الگوهای بالینی در میان مواد psychoactive است.
محدودیت‌ها و هشدارها
تشخیص نوع ماده از روی مردمک، هرچند جذاب و در برخی موقعیت‌ها مفید است، اما به هیچ وجه قطعی نیست. چند عامل مهم دقت این روش را محدود می‌کند: نخست، نور محیط به شدت بر قطر مردمک تأثیر می‌گذارد؛ مردمک در تاریکی به طور طبیعی گشاد و در نور شدید تنگ می‌شود. دوم، مصرف همزمان چند ماده (polydrug use) می‌تواند اثرات متضاد ایجاد کند؛ مثلاً مصرف همزمان هروئین و کوکائین ممکن است تغییرات مردمکی را بپوشاند . سوم، تحمل و وابستگی در مصرف‌کنندگان مزمن می‌تواند پاسخ مردمک را تغییر دهد. چهارم، برخی بیماری‌های عصبی، داروهای تجویزی (مانند برخی داروهای ضدافسردگی) و حتی هیجانات شدید می‌توانند الگوی مشابهی ایجاد کنند . بنابراین، در ارزیابی بالینی یا پزشکی قانونی، اندازه و واکنش مردمک باید همراه با سایر نشانه‌های حیاتی، رفتار و در نهایت آزمایش‌های سموم‌شناسی تفسیر شود.
نتیجه‌گیری
مردمک چشم، پنجره‌ای کوچک اما گویا به وضعیت سیستم عصبی خودمختار است. تنگی شدید و سوزنی‌شکل مردمک، قوی‌ترین نشانه مصرف مواد افیونی است؛ در حالی که گشاد شدن مردمک در بستر علائم تحریک‌پذیری و بی‌قراری، مصرف محرک‌ها یا توهم‌زاها را مطرح می‌کند. حشیش بیشتر با قرمزی ملتحمه شناخته می‌شود تا با تغییر اندازه مردمک. با این حال، تفسیر درست این نشانه‌ها نیازمند در نظر گرفتن زمینه بالینی کامل و پرهیز از نتیجه‌گیری شتاب‌زده است.
منابع:
ستاد مبارزه با مواد مخدر. (۱۴۰۲). کشف جرائم مواد مخدر حاصل گزارش‌های مردمی، تحقیقات پلیسی و اقدامات اطلاعاتی است. خبرگزاری ستاد مبارزه با مواد مخدر.
Rastegar Rad, N. (2024). Ocular manifestations of opiate and alcohol. Medical Hypothesis, Discovery & Innovation in Optometry, 5(4), 187-189. DOI: 10.51329/mehdioptometry214
—
درباره کلینیک ترک اعتیاد پویان
اولین مرکز درمان سوء مصرف مواد با مجوز رسمی از دانشگاه علوم پزشکی استان گیلان
کلینیک ترک اعتیاد پویان (سال تاسیس : 1385)
دکتر سیده زهرا پیرو نذیری
ساعت کار صبح ها 9 الی 13 و عصر ها 17 الی 21
آدرس : رشت – خیابان مطهری – بین مسجد چهار برادران و سه راه حاجی آباد – ساختمان حکمت – طبقه 2
تلفن : 013-32330485
013-32341501
