گرایش به مصرف سیگار در دوران نوجوانی یکی از پیچیدهترین رفتارهای پرخطر است که در دوره حساس انتقال از کودک به بزرگسالی رخ میدهد. نوجوانی مقطعی همراه با تغییرات زیستی، هورمونی، شناختی و عاطفی عمیق است؛ از این رو، گرایش به دخانیات را نمیتوان صرفاً یک تصمیم فردی ساده دانست، بلکه باید آن را برآیند مواجهه فرد با عوامل زیستی، روانی، خانوادگی و محیطی تحلیل کرد.
عوامل زمینهساز روانی و اجتماعی مشترک
فشار همسالان و تمایل به تعلق گروهی: نیاز به پذیرفته شدن در جمع همسالان و ترس از انزوا، از قویترین عوامل انگیزشی در نوجوانی است. مصرف اولین سیگار غالباً در موقعیتهای گروهی و تحت فشار مستقیم یا غیرمستقیم دوستان رخ میدهد.
فرایند هویتیابی و تمایل به استقلال: سیگار کشیدن گاهی به عنوان یک ابزار نمادین برای ابراز رشد، بزرگسالی، کسب هویت مستقل و رهایی از کنترل والدین استفاده میشود.
الگوبرداری از محیط خانواده: رشد در خانوادهای که والدین یا خواهر و برادر بزرگتر سیگار میکشند، علاوه بر کاهش حساسیت و زشتی رفتار، دسترسی فیزیکی به دخانیات را آسانتر میکند. سبکهای فرزندپروری سختگیرانه شدید یا رهاکننده نیز خطر پناه بردن نوجوان به رفتارهای پرخطر را افزایش میدهند.
مدیریت هیجانات منفی و ناکارآمدی مهارتهای مقابلهای: نوجوانان در مواجهه با استرسهای تحصیلی، تعارضات خانوادگی و ناآرامیهای درونی، به دلیل عدم آموزش مهارتهای مقابلهای سالم، از سیگار به عنوان راهحلی سریع و کاذب برای کاهش ناگهانی اضطراب بهره میگیرند.
کنجکاوی و ارزیابی نادرست از مخاطرات: ویژگیهای تکاملی مغز در نوجوانی (عدم رشد کامل قشر پیشپیشانی) سبب میشود که سنجش سود و زیان منطقی ضعیف بوده و تمایل به تجربه رفتارهای جدید بر ترس از مخاطرات آینده غلبه کند.
انگیزهها و رفتارهای اختصاصی در پسران نوجوان
- اثبات مردانگی و کلیشههای جنسیتی: در برخی خردهفرهنگها، مصرف سیگار توسط پسران نوجوان به عنوان نشانهای از شجاعت، قدرت، ابهت و ورود به دنیای بزرگسالانه تلقی میشود.
- سطح بالای هیجانخواهی و ریسکپذیری: پسران به طور میانگین تمایل بیشتری به رفتارهای هنجار شکنانه و تجربههای پرخطر از خود نشان میدهند و سیگار را نوعی ابراز جسارت میدانند.
- تعاملات گروهی و آیینهای همجنس: در گروههای دوستی پسرانه، مصرف دستهجمعی دخانیات گاهی به یک آیین گروهی برای تثبیت صمیمیت و وفاداری تبدیل میشود.
انگیزهها و رفتارهای اختصاصی در دختران نوجوان
مدیریت اضطراب و رفتارهای دروننمود: دختران نوجوان بیشتر از پسران تحت تأثیر هیجانات درونی مانند افسردگی، تنهایی و نوسانات خلقی قرار میگیرند و غالباً با هدف آرامسازی روانی و خوددرمانی به سمت سیگار میروند.
تصویر بدنی و باورهای نادرست درباره کنترل وزن: باور اشتباهی مبنی بر اینکه سیگار کشیدن اشتها را سرکوب کرده و مانع از چاقی میشود، یکی از انگیزههای اختصاصی دختران نوجوان برای شروع مصرف دخانیات است.
ابراز هنجارشکنی نمادین و استقلال اجتماعی: مصرف سیگار در برخی دختران به عنوان تابوشکنی، اعتراض به محدودیتهای سنتی و بازنمایی یک ژست مدرن یا مستقل انجام میشود.
راهکارهای جامع پیشگیری و مداخله
ارتقای مهارتهای زندگی در مدارس: آموزش رسمی و مدون مهارت «نه گفتن»، جراتورزی، مدیریت استرس و حل مسئله در مقاطع تحصیلی.
اصلاح الگوی ارتباطی در خانواده: ایجاد فضای گفتوگوی امن و بدون قضاوت میان والدین و فرزندان، اعمال نظارت آگاهانه (نه کنترلگرانه) و تقویت سبک فرزندپروری مقتدرانه.
روشنگری رسانهای و اصلاح باورهای اشتباه: اطلاعرسانی درباره باورهای اشتباه نظیر تأثیر سیگار بر لاغری یا آرامش پایدار و برجستهسازی عوارض واقعی آن بر سلامت پوست، مو و توان جسمی.
منابع:
فصلنامه علمی-پژوهشی سلامت کار ایران، «ارزیابی عوامل روانی-اجتماعی موثر بر شروع و تداوم مصرف دخانیات در دانشآموزان نوجوان»، دوره ۱۸، شماره ۳، صفحات ۴۵-۵۶.
مجله روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران، «تحلیل تفاوتهای جنسیتی در انگیزهها و الگوهای مصرف سیگار میان نوجوانان دختر و پسر»، دوره ۲۶، شماره ۲، صفحات ۱۲۸-۱۴۱.
