نویسنده: دکتر سیده زهرا پیرونذیری
کلینیک پویان رشت
بارداری میتواند انگیزه مهمی برای شروع درمان وابستگی به مواد باشد؛ اما ترس از قضاوت، نگرانی درباره سلامت جنین یا باورهای نادرست درباره داروهای درمان اعتیاد، گاهی باعث میشود مادر مصرف خود را پنهان کند یا ناگهان مصرف ماده و دارو را قطع کند. هر دو رفتار ممکن است سلامت مادر و جنین را به خطر بیندازد.
وابستگی به مواد یک بیماری قابل درمان است. زن باردار باید بدون سرزنش، در اولین فرصت توسط متخصص زنان و پزشک درمانگر اعتیاد ارزیابی شود تا برنامهای متناسب با نوع ماده، میزان و مدت مصرف، سن بارداری، بیماریهای همراه و داروهای مصرفی او تنظیم شود.
مصرف مواد چگونه بر بارداری اثر میگذارد؟
اثر مواد بر بارداری به نوع ماده، میزان و دفعات مصرف، مصرف همزمان چند ماده، وضعیت تغذیه مادر و مرحله بارداری بستگی دارد. مراقبت ناکافی دوران بارداری، کمخونی، عفونتها، اضطراب و افسردگی نیز میتوانند خطر را افزایش دهند.
مصرف مواد در دوران بارداری ممکن است با افزایش احتمال مشکلات زیر همراه باشد:
رشد ناکافی جنین
زایمان زودرس
وزن کم هنگام تولد
سقط یا مردهزایی
مشکلات تنفسی نوزاد
اختلال در تکامل مغز
نیاز نوزاد به مراقبتهای ویژه
بااینحال، سابقه مصرف به این معنا نیست که حتماً عارضهای رخ خواهد داد. مراجعه زودهنگام و ادامه منظم درمان میتواند احتمال پیامدهای نامطلوب را کاهش دهد.
عوارض احتمالی برای مادر
بسته به ماده مصرفی، عوارض مادر ممکن است شامل موارد زیر باشد:
افزایش یا نوسان فشارخون
کاهش اشتها و سوءتغذیه
کمخونی و افزایش وزن نامناسب
اضطراب، افسردگی و بیخوابی
تحریکپذیری، پرخاشگری یا علائم روانپریشی
کاهش سطح هوشیاری و خطر مسمومیت یا اوردوز
افزایش خطر هپاتیت B، هپاتیت C و HIV در مصرف تزریقی
مراجعه دیرهنگام برای مراقبتهای بارداری
افزایش احتمال عود مصرف، بهویژه پس از زایمان
عوارض احتمالی برای جنین و نوزاد
مواد ممکن است مستقیماً یا از طریق اختلال در اکسیژنرسانی، تغذیه و عملکرد جفت بر جنین اثر بگذارند. پیامدهای احتمالی عبارتاند از:
محدودیت رشد داخل رحم
وزن کم هنگام تولد
زایمان زودرس
سقط یا مردهزایی
اختلال در رشد و تکامل مغز
برخی ناهنجاریهای مادرزادی، بسته به نوع مواجهه
مشکلات تنفسی یا تغذیهای پس از تولد
سندرم ترک نوزادی در بعضی مواجههها با مواد افیونی
مواد افیونی؛ تریاک، هروئین و متادون غیرقانونی
مصرف نامنظم مواد افیونی میتواند باعث نوسان سطح ماده در خون، بروز مکرر علائم ترک، افزایش خطر اوردوز، اختلال رشد جنین و زایمان زودرس شود.
مصرف متادون تهیهشده از بازار غیرقانونی نیز بهدلیل نامشخصبودن مقدار و ترکیبات آن خطرناک است.
نوزادی که در دوران جنینی در معرض مواد افیونی بوده است ممکن است پس از تولد دچار علائمی مانند بیقراری، لرزش، گریه شدید، اختلال خواب و دشواری تغذیه شود. این وضعیت «سندرم ترک نوزادی» نام دارد و قابل شناسایی و درمان است.
شیشه یا متآمفتامین
شیشه ممکن است فشارخون و ضربان قلب مادر را افزایش دهد و باعث بیخوابی، کاهش اشتها، سوءتغذیه، اضطراب، پرخاشگری، توهم و رفتارهای پرخطر شود.
مصرف شیشه در بارداری با افزایش احتمال مشکلات زیر ارتباط دارد:
اختلال رشد جنین
وزن کم هنگام تولد
زایمان زودرس
مشکلات جفت
عوارض قلبی و فشارخون در مادر
الکل
هیچ مقدار بیخطر شناختهشدهای برای مصرف الکل در دوران بارداری وجود ندارد.
الکل میتواند خطر سقط و مردهزایی را افزایش دهد و باعث طیفی از اختلالات جنینی شود که ممکن است رشد، یادگیری، توجه و رفتار کودک را برای سالها تحتتأثیر قرار دهد.
اگر مادر وابستگی شدید به الکل داشته باشد، قطع مصرف نیز باید با ارزیابی پزشک انجام شود؛ زیرا ترک شدید الکل میتواند نیازمند مراقبت پزشکی باشد.
سیگار، قلیان و محصولات حاوی نیکوتین
نیکوتین و دود دخانیات با وزن کم هنگام تولد، زایمان زودرس و بعضی ناهنجاریهای دهان و لب ارتباط دارند.
دود دستدوم نیز بیخطر نیست. قلیان جایگزین سالم سیگار محسوب نمیشود و سیگار الکترونیکی هم ممکن است جنین را در معرض نیکوتین و مواد مضر قرار دهد.
گل یا کانابیس
طبیعیبودن یک ماده به معنای بیخطربودن آن در دوران بارداری نیست.
مصرف گل با وزن کم هنگام تولد ارتباط داده شده است و ممکن است بر توجه، یادگیری و تکامل کودک اثر بگذارد؛ اگرچه برای مشخصشدن دقیق تمام پیامدهای بلندمدت هنوز پژوهش بیشتری لازم است.
مصرف گل برای کاهش تهوع بارداری بدون نظر پزشک توصیه نمیشود.
قرصهای آرامبخش و خوابآور
مصرف خودسرانه داروهای آرامبخش، بهویژه همراه مواد افیونی یا الکل، میتواند موجب خوابآلودگی شدید، کاهش هوشیاری و کندشدن تنفس شود.
از طرف دیگر، قطع ناگهانی بعضی داروها مانند بنزودیازپینها ممکن است علائم ترک شدید و حتی تشنج ایجاد کند. بنابراین ادامه، کاهش یا قطع این داروها باید با برنامه پزشک انجام شود.
آیا زن باردار باید متادون را قطع کند؟
خیر. متادون نباید صرفاً بهدلیل بارداری، بهطور ناگهانی قطع شود.
در زنان باردار مبتلا به اختلال مصرف مواد افیونی، درمان نگهدارنده با متادون یا بوپرنورفین تحت نظارت پزشک، از درمانهای استاندارد و پذیرفتهشده است.
این درمان میتواند:
از بروز مکرر علائم ترک جلوگیری کند.
میل شدید به مصرف را کاهش دهد.
احتمال مصرف مواد غیرقانونی را کمتر کند.
به مادر کمک کند مراقبتهای بارداری را منظمتر ادامه دهد.
ترک مواد افیونی در بارداری برای همه بیماران انتخاب مناسبی نیست؛ زیرا احتمال بازگشت به مصرف وجود دارد و عود میتواند مادر را در معرض اوردوز، عفونت و مصرف مادهای با مقدار نامشخص قرار دهد.
انتخاب دارو، مقدار مصرف و هرگونه تغییر در برنامه درمان باید با همکاری پزشک درمانگر اعتیاد و متخصص زنان انجام شود.
درمان ایمن چگونه انجام میشود؟
برنامه درمان بر اساس شرایط هر بیمار تنظیم میشود و ممکن است شامل موارد زیر باشد:
بررسی دقیق نوع، مقدار و شیوه مصرف تمام مواد و داروها
ارزیابی وضعیت جسمی، روانی و تغذیه مادر
مراقبت منظم متخصص زنان و بررسی رشد جنین
انجام آزمایشهای ضروری براساس تشخیص پزشک
درمان دارویی استاندارد برای وابستگی به مواد افیونی
مشاوره روانشناختی و پیشگیری از عود
آموزش و حمایت خانواده
برنامهریزی برای زایمان و ارزیابی نوزاد
ادامه درمان و حمایت از مادر پس از زایمان
خانواده چگونه میتواند کمک کند؟
سرزنش، تهدید و پنهانکاری معمولاً مراجعه مادر را به تأخیر میاندازد. خانواده بهتر است:
مادر را برای مراجعه پزشکی همراهی کند.
از تهیه متادون یا سایر داروها از منابع غیرقانونی خودداری کند.
داروهای مادر را بدون نظر پزشک کم یا قطع نکند.
محیط خانه را از دود سیگار و مواد دور نگه دارد.
علائم افسردگی، ناامیدی یا خطر خودآسیبی را جدی بگیرد.
حمایت خود را پس از زایمان نیز ادامه دهد.
چه زمانی مراجعه فوری ضروری است؟
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، ارزیابی فوری پزشکی لازم است:
کاهش سطح هوشیاری
تنفس آهسته یا دشوار
تشنج
درد قفسه سینه
خونریزی واژینال
درد شدید شکم
سردرد شدید همراه با تاری دید
کاهش محسوس حرکات جنین
افکار خودکشی یا خودآسیبی
سخن پایانی
بارداری و وابستگی به مواد پایان راه نیست. مراجعه زودهنگام، گفتن صادقانه نام تمام مواد و داروهای مصرفی و همکاری همزمان پزشک درمانگر اعتیاد و متخصص زنان، بهترین فرصت را برای حفظ سلامت مادر و جنین فراهم میکند.
هیچ ماده یا دارویی را خودسرانه شروع، قطع یا کموزیاد نکنید.
برای هماهنگی مراجعه با مطب تماس بگیرید.
برای مطرحکردن پرسشها از بخش گفتوگو یا چت سایت کلینیک پویان استفاده کنید.
این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده است و جایگزین ارزیابی و درمان اختصاصی پزشک نیست.
——
درباره کلینیک
اولین مرکز درمان سوء مصرف مواد با مجوز رسمی از دانشگاه علوم پزشکی استان گیلان
کلینیک ترک اعتیاد پویان (سال تاسیس : 1385)
دکتر سیده زهرا پیرو نذیری
ساعت کار صبح ها 9 الی 13 و عصر ها 17 الی 21
آدرس : رشت – خیابان مطهری – بین مسجد چهار برادران و سه راه حاجی آباد – ساختمان حکمت – طبقه 2
تلفن : 013-32330485
013-32341501
