چکیده
سوءمصرف مواد مخدر در میان زنان، پدیدهای پیچیده و رو به رشد است که تحت تأثیر مجموعهای از متغیرهای فردی، روانشناختی، خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی قرار دارد. این مقاله به بررسی مهمترین متغیرهای گرایشدهنده زنان به مصرف مواد و نیز پیامدهای زیستی، روانی، خانوادگی و اجتماعی ناشی از آن میپردازد. هدف، ارائه تحلیلی جامع برای طراحی برنامههای پیشگیری و درمان حساس به جنسیت است.
مقدمه
در سالهای اخیر، الگوی مصرف مواد در میان زنان تغییر کرده و میزان گرایش آنها به مواد مخدر افزایش یافته است. با وجود اینکه آمار مصرف در مردان همچنان بالاتر است، سرعت رشد مصرف در زنان نگرانکننده است. ویژگیهای زیستی، نقشهای جنسیتی و آسیبپذیریهای خاص زنان، ضرورت بررسی جداگانه متغیرهای مؤثر بر گرایش آنها را ایجاب میکند.
متغیرهای فردی و روانشناختی
اختلالات خلقی و اضطرابی: زنان با نرخ بالاتری از افسردگی، اضطراب و اختلال استرس پس از سانحه مواجهاند و ممکن است برای خوددرمانی به مواد روی آورند.
کمبود عزت نفس و خودکارآمدی پایین: احساس ناتوانی در مدیریت استرسهای زندگی، زنان را به سمت مصرف مواد سوق میدهد.
سابقه آزار و خشونت: تجربه آزار جنسی، جسمی یا عاطفی در کودکی یا بزرگسالی، یکی از قویترین پیشبینیکنندههای سوءمصرف مواد در زنان است.
شخصیت مرزی یا ضداجتماعی: برخی ویژگیهای شخصیتی با تکانشگری و هیجانخواهی، احتمال گرایش را افزایش میدهند.
متغیرهای خانوادگی
سابقه مصرف مواد در خانواده: به ویژه مصرف توسط مادر یا همسر، نقش الگویی قوی دارد.
تعارضات زناشویی و خشونت خانگی: زنان در معرض خشونت همسر، احتمال بیشتری برای مصرف مواد (به ویژه مواد آرامبخش و محرک) دارند.
از هم گسیختگی خانواده: طلاق، مرگ همسر یا غیبت والدین، به ویژه در سنین نوجوانی و جوانی.
فرزندآوری ناخواسته یا فشار نقشهای مادری: استرسهای مرتبط با فرزندآوری و مراقبت از کودک میتواند زمینهساز مصرف باشد.
متغیرهای اجتماعی و فرهنگی
دسترسی آسان به مواد: زندگی در محلههای آسیبخیز یا همراهی با دوستان مصرفکننده.
فشار همسالان و هنجارهای گروهی: در برخی زیرفرهنگها، مصرف مواد به عنوان وسیله پذیرش اجتماعی در میان زنان ترویج میشود.
انگ اجتماعی و پنهانکاری: زنان نسبت به مردان انگ بیشتری را تجربه میکنند، که این امر میتواند آنها را از کمک گرفتن بازدارد یا مصرف را پنهانی و انفرادی کند.
تبلیغات رسانهای و تغییر سبک زندگی: القای مصرف مواد به عنوان نشانه مدرنیته، آزادی یا کاهش وزن (به ویژه محرکها).
فقر و بیکاری: فشارهای اقتصادی و نداشتن منابع جایگزین، زنان را به سمت مصرف یا حتی قاچاق خرد مواد سوق میدهد.
متغیرهای زیستی و فیزیولوژیک
تفاوت در متابولیسم مواد: بدن زنان مواد را متفاوت پردازش میکند و وابستگی سریعتری ایجاد میشود.
تغییرات هورمونی: نوسانات هورمونی در چرخه قاعدگی، بارداری و یائسگی میتواند بر شدت ولع مصرف و پاسخ به داروها اثر بگذارد.
پیامدهای سوءمصرف مواد در زنان
پیامدهای جسمی و زیستی
اختلالات قاعدگی، نازایی و مشکلات باروری
افزایش خطر ابتلا به بیماریهای مقاربتی و ایدز (به ویژه در مصرفکنندگان تزریقی)
پیری زودرس، پوکی استخوان و مشکلات قلبی-عروقی
در بارداری: سقط خودبهخودی، زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد، سندرم محرومیت نوزادی و ناهنجاریهای مادرزادی
پیامدهای روانی
تشدید اختلالات خلقی (افسردگی، دوقطبی) و اضطرابی
افزایش افکار خودکشی (زنان مصرفکننده نسبت به مردان همتای خود، اقدام به خودکشی بیشتری دارند)
زوال حافظه و اختلال در کارکردهای اجرایی
پیامدهای خانوادگی
از هم پاشیدگی خانواده، طلاق و از دست دادن حضانت فرزند
کاهش کیفیت مراقبت از فرزندان و افزایش خطر کودکآزاری و غفلت
انتقال بیننسلی الگوی مصرف (فرزندان مادران معتاد در معرض خطر بالاتری هستند)
پیامدهای اجتماعی و حقوقی
طرد اجتماعی، از دست دادن شغل و مسکن
درگیری با نظام قضایی (به دلیل اعمال مرتبط با تأمین هزینه مواد، از جمله تن فروشی اجباری یا اختیاری)
انگ مضاعف: زنان مصرفکننده بیش از مردان برچسب “بدکاره” یا “غیراخلاقی” میخورند که بازگشت آنها به جامعه را دشوار میکند.
نتیجهگیری
گرایش زنان به سوءمصرف مواد، پدیدهای چندعلتی است که متغیرهای روانی (مانند سابقه ترومای جنسی)، خانوادگی (خشونت همسر)، اجتماعی (انگ و فقر) و زیستی در آن نقش دارند. پیامدهای این گرایش نیز برای زنان شدیدتر از مردان است و به دلیل نقش مادری، نسل بعد را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. بنابراین لازم است سیاستهای پیشگیری و درمان، حساس به جنسیت بوده و شامل رویکردهای آسیبکاه، حمایت از زنان خشونتدیده، ارائه خدمات مشاورهای غیرانگآمیز و توانمندسگیرند، برای فرار از درد روانی خود ممکن است به مواد پناه ببرند. از سوی دیگر، کودکانی که نظارت مؤثری بر رفتار و دوستان خود ندارند، فرصت بیشتری برای آزمایش مواد پیدا میکنند.
*****
درباره کلینیک
اولین مرکز درمان سوء مصرف مواد با مجوز رسمی از دانشگاه علوم پزشکی استان گیلان
کلینیک ترک اعتیاد پویان (سال تاسیس : 1385)
دکتر سیده زهرا پیرو نذیری
ساعت کار صبح ها 9 الی 13 و عصر ها 17 الی 21
آدرس : رشت – خیابان مطهری – بین مسجد چهار برادران و سه راه حاجی آباد – ساختمان حکمت – طبقه 2
تلفن : 013-32330485
013-32341501
