گرایش نوجوانان و جوانان به اعتیاد و رفتارهای پرخطر یکی از نگرانیهای مهم اجتماعی است. این رفتارها پیامدهایی مانند افت تحصیلی، مشکلات روانی، افزایش خشونت، جرایم نوجوانان و آسیبهای جدی جسمی به دنبال دارد. پژوهشهای انجامشده در ایران نشان میدهد که این پدیده معمولاً نتیجهٔ همزمان چند عامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و محیطی است.
۱. عوامل فردی و روانشناختی
بر اساس یافتههای پژوهشهای داخلی، ویژگیهای روانی از مهمترین عناصر شکلدهنده گرایش به رفتارهای پرخطر هستند. عواملی مانند:
- احساس ناکارآمدی
- هیجانخواهی زیاد
- افسردگی و اضطراب
- ناتوانی در مدیریت استرس
- فرسودگی تحصیلی
این ویژگیها باعث میشوند نوجوان برای فرار از فشارهای عاطفی به رفتارهایی مانند مصرف سیگار، الکل یا مواد مخدر، پرخاشگری، رانندگی خطرناک یا روابط جنسی پرخطر روی آورد.
پژوهشها نشان دادهاند که تنهایی اجتماعی و درگیری بیش از حد با شبکههای اجتماعی نیز میتواند احساسات منفی را تشدید کرده و جوان را به سمت رفتارهای آسیبزا سوق دهد.
۲. عوامل خانوادگی
محیط خانواده یکی از مهمترین نقشها را دارد. مطالعات داخلی نشان دادهاند که عوامل زیر میتوانند احتمال گرایش نوجوان به مواد و رفتارهای پرخطر را افزایش دهند:
- نبود نظارت والدینی
- تعارض و درگیریهای خانوادگی
- کمبود حمایت عاطفی
- فاصله عاطفی بین والدین و فرزند
- الگو شدن رفتارهای ناسالم در خانواده
زمانی که نوجوان احساس میکند در خانه شنیده نمیشود یا به او توجه نمیشود، احتمال بیشتری دارد که برای جبران خلأ عاطفی به سمت دوستان نامناسب یا رفتارهای پرخطر برود.
۳. عوامل همسالان و مدرسه
دوران نوجوانی دورهای است که افراد به شدت از دوستان خود تأثیر میپذیرند. مهمترین یافتههای پژوهشها نشان میدهند که:
- دوستی با افرادی که رفتارهای پرخطر دارند
- تشویق یا فشار دوستان به تجربه مصرف
- تلاش برای پذیرفتهشدن در گروه
- از مهمترین عوامل گرایش به مصرف هستند.
همچنین، مدرسههایی که در آنها نظارت پایین، رابطه ضعیف بین معلم و دانشآموز، یا نبود برنامههای حمایت روانی–اجتماعی وجود دارد، زمینۀ بیشتری برای بروز این رفتارها فراهم میکنند.
۴. عوامل اجتماعی و محیطی
بر اساس دو مطالعه مورد استفاده، محیط زندگی نوجوان نقش مهمی دارد. عواملی مانند:
- دسترسی آسان به مواد
- سکونت در محلههایی با سطح بالای آسیبهای اجتماعی
- کمبود امکانات تفریحی سالم
- بیکاری و مشکلات اقتصادی خانواده
همگی احتمال گرایش به مصرف مواد و رفتارهای پرخطر را افزایش میدهند. در واقع، نبود فرصتهای سالم برای تخلیه انرژی، نوجوان را به سمت رفتارهای جایگزین و گاه آسیبزا سوق میدهد.
جمعبندی مسیرهای مؤثر
بر اساس تلفیق نتایج دو پژوهش معتبر داخلی، میتوان چند مسیر اصلی را در شکلگیری رفتارهای پرخطر و گرایش به اعتیاد مشاهده کرد:
فشار همسالان → تغییر نگرش → تجربه مصرف و رفتار پرخطر
تنهایی و اعتیاد به شبکههای اجتماعی → فرسودگی تحصیلی → رفتارهای پرخطر
مشکلات خانوادگی + ضعف مهارتهای مقابلهای → مصرف مواد بهعنوان راه فرار
نتیجهگیری
گرایش به اعتیاد و رفتارهای پرخطر پدیدهای تکعاملی نیست، بلکه حاصل مجموعهای از شرایط فردی، خانوادگی، اجتماعی و محیطی است. نتایج پژوهشهای داخلی به روشنی نشان میدهد که:
تقویت مهارتهای روانی (مدیریت استرس، حل مسئله، کنترل هیجان)،
بهبود ارتباط والدین با نوجوان،
ایجاد محیط مدرسه حمایتی،
و فراهمکردن فرصتهای تفریحی و فرهنگی سالم
از مهمترین ابزارهای پیشگیری محسوب میشوند.
منابع
طاووسی، محمود. «بررسی عوامل مرتبط با سوء مصرف مواد در نوجوانان در چارچوب نظریه رفتار برنامهریزی شده.» پایگاه SID. (مطالعه منتشرشده).
بهمنی و همکاران. «الگوی معادلات ساختاری رفتارهای پرخطر با تنهایی و اعتیاد به شبکههای اجتماعی با میانجیگری فرسودگی تحصیلی در نوجوانان.»
*****
درباره کلینیک
اولین مرکز درمان سوء مصرف مواد با مجوز رسمی از دانشگاه علوم پزشکی استان گیلان
کلینیک ترک اعتیاد پویان (سال تاسیس : 1385)
دکتر سیده زهرا پیرو نذیری
ساعت کار صبح ها 9 الی 13 و عصر ها 17 الی 21
آدرس : رشت – خیابان مطهری – بین مسجد چهار برادران و سه راه حاجی آباد – ساختمان حکمت – طبقه 2
تلفن : 013-32330485
013-32341501
پست الکترونیک :info@pooyanclinic.ir
اینستاگرام : instagram.com/pooyan_clinic
