اعتیاد تنها زندگی فرد مصرفکننده را تحت تأثیر قرار نمیدهد؛ بلکه تمام اعضای خانواده را نیز درگیر میکند. زمانی که یکی از اعضای خانواده دچار اعتیاد میشود، والدین، همسر، فرزندان یا خواهر و برادرها معمولاً با نیت کمک وارد عمل میشوند. اما گاهی همین کمکهای خیرخواهانه، ناخواسته روند درمان را دشوارتر کرده و حتی باعث ادامه مصرف مواد میشود.
شناخت اشتباهات رایج خانوادهها میتواند نقش مهمی در افزایش شانس درمان موفق و جلوگیری از عود مجدد اعتیاد داشته باشد. پژوهشها نشان میدهند که خانوادهای آگاه و حمایتگر، یکی از مهمترین عوامل موفقیت در درمان اختلال مصرف مواد است.
۱. انکار کردن مشکل
یکی از اولین واکنشهای بسیاری از خانوادهها، نپذیرفتن واقعیت است. برخی تصور میکنند مصرف مواد موقتی است یا فرد هر زمان که بخواهد میتواند آن را کنار بگذارد.
این انکار باعث میشود مراجعه به مراکز درمانی ماهها یا حتی سالها به تأخیر بیفتد و وابستگی فرد شدیدتر شود.
۲. سرزنش و تحقیر مداوم
جملاتی مانند:
«اگر اراده داشتی معتاد نمیشدی.»
«همه مشکلات خانواده تقصیر توست.»
«تو باعث آبروریزی ما شدی.»
نه تنها انگیزه درمان را افزایش نمیدهد، بلکه احساس شرم، ناامیدی و افسردگی را در فرد تشدید میکند. متخصصان تأکید میکنند اعتیاد یک اختلال قابل درمان است و برخورد تحقیرآمیز معمولاً نتیجه معکوس دارد.
۳. حمایت مالی بدون محدودیت
بعضی خانوادهها برای جلوگیری از درگیری یا از روی دلسوزی، مرتب به فرد پول میدهند یا بدهیهای او را پرداخت میکنند.
این رفتار که در روانشناسی با عنوان حمایت ناسالم (Enabling) شناخته میشود، ممکن است ناخواسته امکان ادامه مصرف مواد را فراهم کند و مسئولیتپذیری فرد را کاهش دهد.
۴. تلاش برای درمان بدون کمک متخصص
برخی خانوادهها تصور میکنند میتوانند فرد را در خانه، بدون نظارت پزشک یا روانشناس درمان کنند.
در حالی که نوع ماده مصرفی، مدت مصرف، وضعیت جسمی و روانی فرد و احتمال بروز علائم ترک، همگی باید توسط تیم درمان ارزیابی شوند. درمان خودسرانه در برخی موارد حتی میتواند خطرناک باشد.
۵. کنترل افراطی
بررسی دائمی تلفن همراه، تعقیب کردن، بازجویی مداوم یا محدود کردن شدید ارتباطات، معمولاً باعث افزایش تنش و بیاعتمادی میشود.
کنترل منطقی و نظارت خانوادگی مفید است، اما کنترل وسواسگونه معمولاً رابطه میان خانواده و بیمار را تضعیف میکند.
۶. نداشتن آگاهی درباره اعتیاد
بسیاری از خانوادهها اطلاعات خود را از شنیدهها یا باورهای نادرست به دست میآورند.
برای مثال برخی هنوز تصور میکنند:
اعتیاد فقط ناشی از ضعف اراده است.
ترک ناگهانی همیشه بهترین روش است.
بعد از سمزدایی، درمان پایان یافته است.
در حالی که درمان اعتیاد معمولاً شامل سمزدایی، رواندرمانی، آموزش مهارتهای زندگی، پیگیری درمان و پیشگیری از عود است.
۷. انتظار بهبودی فوری
اعتیاد یک بیماری مزمن است و درمان آن زمانبر است.
گاهی خانواده انتظار دارد فرد پس از چند روز یا چند هفته کاملاً تغییر کند. اگر این اتفاق نیفتد، ناامید شده یا حمایت خود را قطع میکند.
واقعیت این است که بهبودی یک فرآیند تدریجی است و ممکن است با فراز و نشیب همراه باشد.
۸. تهدیدهای غیرواقعی
برخی خانوادهها مرتب تهدید میکنند:
«اگر دوباره مصرف کنی از خانه بیرونت میکنیم.»
«دیگر هیچ کمکی به تو نمیکنیم.»
اما وقتی زمان اجرای این تصمیمها میرسد، به دلیل وابستگی عاطفی یا نگرانی، هیچ اقدامی انجام نمیدهند.
تکرار تهدیدهای بدون عمل، باعث میشود فرد مصرفکننده آنها را جدی نگیرد و مرزهای خانوادگی از بین برود.
۹. نادیده گرفتن سلامت روان خود
زندگی با فرد مبتلا به اعتیاد فشار روانی زیادی ایجاد میکند.
بسیاری از اعضای خانواده دچار اضطراب، افسردگی، فرسودگی روانی یا مشکلات جسمی میشوند، اما تمام توجه خود را فقط روی فرد معتاد متمرکز میکنند.
در حالی که سلامت روان خانواده نیز بخشی از فرآیند درمان است و دریافت مشاوره برای اعضای خانواده میتواند کیفیت حمایت از بیمار را افزایش دهد.
خانواده چه کارهایی باید انجام دهد؟
به جای رفتارهای آسیبزا، بهتر است خانواده:
اعتیاد را بهعنوان یک بیماری قابل درمان بشناسد.
از سرزنش و تحقیر پرهیز کند.
فرد را برای مراجعه به مراکز درمانی تشویق کند.
در جلسات خانوادهدرمانی یا مشاوره شرکت کند.
مرزهای سالم و ق
وانین مشخصی در خانه ایجاد کند.
از رفتارهایی که ادامه مصرف را تسهیل میکنند، خودداری کند.
در طول درمان، صبور و حمایتگر باشد.
جمعبندی
کمک به فرد مبتلا به اعتیاد تنها به معنای دلسوزی یا حمایت مالی نیست. گاهی رفتارهایی که با نیت خیر انجام میشوند، ناخواسته روند درمان را دشوارتر میکنند. آگاهی خانواده از اشتباهات رایج، همکاری با تیم درمان و ایجاد محیطی امن و بدون قضاوت، نقش بسیار مهمی در موفقیت درمان و کاهش احتمال بازگشت به مصرف دارد.
منابع
دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد – مطالعه «مشکلات روانی ـ اجتماعی در خانوادههای معتادین»؛ منتشر شده در مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد.
دانشگاه علوم پزشکی گلستان و دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد – مطالعه «ارتباط مشکلات روانی ـ اجتماعی با درک از حمایت اجتماعی در خانوادههای معتادین».
——
درباره کلینیک
اولین مرکز درمان سوء مصرف مواد با مجوز رسمی از دانشگاه علوم پزشکی استان گیلان
کلینیک ترک اعتیاد پویان (سال تاسیس : 1385)
دکتر سیده زهرا پیرو نذیری
ساعت کار صبح ها 9 الی 13 و عصر ها 17 الی 21
آدرس : رشت – خیابان مطهری – بین مسجد چهار برادران و سه راه حاجی آباد – ساختمان حکمت – طبقه 2
تلفن : 013-32330485
013-32341501
