سیگار و قلیان از رایجترین انواع مصرف دخانیات هستند و بسیاری از افراد، بهویژه نوجوانان و جوانان، آنها را کمخطرتر از مواد مخدر میدانند. حتی برخی تصور میکنند که مصرف تفننی سیگار یا قلیان هیچ ارتباطی با اعتیاد به مواد دیگر ندارد. اما آیا این باور درست است؟
پژوهشهای علمی نشان میدهند که مصرف سیگار و قلیان میتواند احتمال گرایش به مصرف سایر مواد اعتیادآور را افزایش دهد؛ هرچند این موضوع به معنای آن نیست که هر فرد سیگاری یا قلیانی در آینده حتماً به مواد مخدر معتاد خواهد شد. عوامل ژنتیکی، روانی، خانوادگی و اجتماعی نیز در این مسیر نقش مهمی دارند.
سیگار و قلیان چگونه بر مغز اثر میگذارند؟
ماده اصلی اعتیادآور موجود در سیگار و قلیان، نیکوتین است. نیکوتین پس از ورود به بدن، سیستم پاداش مغز را تحریک کرده و باعث ترشح دوپامین میشود؛ مادهای که احساس لذت و رضایت ایجاد میکند.
با تکرار مصرف، مغز به حضور نیکوتین عادت میکند و برای تجربه همان احساس، فرد تمایل بیشتری به مصرف پیدا میکند. این وابستگی میتواند زمینه را برای تجربه سایر مواد روانگردان نیز فراهم کند.
مفهوم «دروازه ورود» به اعتیاد چیست؟
در علوم اعتیاد، اصطلاح Gateway Drug یا «ماده دروازهای» به موادی گفته میشود که مصرف آنها ممکن است احتمال تجربه یا مصرف مواد قویتر را افزایش دهد.
سیگار و قلیان در بسیاری از مطالعات در این گروه قرار گرفتهاند؛ زیرا افرادی که از سنین پایین مصرف دخانیات را آغاز میکنند، در مقایسه با افراد غیرسیگاری، بیشتر در معرض امتحان کردن الکل یا سایر مواد مخدر قرار دارند. البته این رابطه به معنای علت و معلول قطعی نیست و عوامل محیطی و اجتماعی نیز نقش مهمی ایفا میکنند.
آیا قلیان از سیگار بیخطرتر است؟
خیر.
برخلاف تصور رایج، عبور دود از آب، مواد سمی و نیکوتین را از بین نمیبرد. بسیاری از مصرفکنندگان قلیان در هر جلسه، حجم بسیار بیشتری دود نسبت به یک نخ سیگار استنشاق میکنند و همچنان در معرض وابستگی به نیکوتین قرار دارند.
مطالعات انجامشده در ایران نیز نشان دادهاند که مصرف قلیان میتواند به وابستگی نیکوتین منجر شود و ترک آن برای برخی افراد دشوار باشد.
چرا افراد سیگاری بیشتر در معرض مصرف مواد دیگر قرار میگیرند؟
دلایل مختلفی وجود دارد که مهمترین آنها عبارتاند از:
۱. وابستگی به نیکوتین
وابستگی به نیکوتین باعث تغییراتی در مدارهای پاداش مغز میشود که ممکن است فرد را نسبت به سایر مواد اعتیادآور نیز آسیبپذیرتر کند.
۲. کاهش حساسیت نسبت به مصرف مواد
وقتی فرد مصرف سیگار یا قلیان را عادی تلقی میکند، ممکن است ترس یا مقاومت او نسبت به امتحان کردن سایر مواد نیز کاهش یابد.
۳. تأثیر دوستان و محیط
بسیاری از افرادی که سیگار یا قلیان مصرف میکنند، در جمعهایی حضور دارند که احتمال مصرف سایر مواد نیز بیشتر است. بنابراین بخشی از افزایش خطر، به محیط اجتماعی مربوط میشود.
۴. شروع مصرف در سنین پایین
شروع مصرف دخانیات در نوجوانی، یکی از مهمترین عوامل خطر برای مصرف مواد در سالهای بعد است؛ زیرا مغز نوجوانان هنوز در حال رشد بوده و نسبت به مواد اعتیادآور حساستر است.
آیا همه افراد سیگاری معتاد به مواد مخدر میشوند؟
خیر.
این یکی از مهمترین نکاتی است که باید به آن توجه کرد. مصرف سیگار یا قلیان بهتنهایی به معنای معتاد شدن به مواد مخدر نیست.
بسیاری از افراد ممکن است سالها سیگار مصرف کنند و هرگز به سمت مواد دیگر نروند. اما از نظر آماری، احتمال گرایش به مصرف سایر مواد در افراد مصرفکننده دخانیات، بیشتر از افرادی است که هرگز سیگار یا قلیان مصرف نکردهاند. به همین دلیل متخصصان بر پیشگیری از شروع مصرف دخانیات، بهویژه در نوجوانان، تأکید دارند.
آیا قلیان میتواند باعث وابستگی شود؟
بله.
برخی افراد تصور میکنند چون قلیان را فقط هفتهای یک یا دو بار مصرف میکنند،
وابسته نمیشوند. اما تحقیقات نشان داده است که حتی مصرف تفریحی نیز در صورت تکرار میتواند به وابستگی نیکوتین منجر شود و علائمی مانند میل شدید به مصرف، بیقراری و دشواری در ترک ایجاد کند.
چگونه میتوان از این مسیر پیشگیری کرد؟
برای کاهش احتمال گرایش به دخانیات و مواد اعتیادآور، توصیه میشود:
از اولین تجربه مصرف سیگار یا قلیان خودداری کنید.
باورهای نادرست درباره بیضرر بودن قلیان را کنار بگذارید.
مهارت «نه گفتن» در برابر فشار دوستان را تقویت کنید.
در صورت وابستگی به سیگار یا قلیان، هرچه زودتر برای ترک اقدام کنید.
والدین درباره خطرات واقعی دخانیات با فرزندان خود گفتوگوی صادقانه و مستمر داشته باشند.
جمعبندی
شواهد علمی نشان میدهند که سیگار و قلیان میتوانند احتمال گرایش به مصرف سایر مواد اعتیادآور را افزایش دهند، اما این موضوع به معنای آن نیست که همه مصرفکنندگان دخانیات در آینده دچار اعتیاد به مواد مخدر خواهند شد. عوامل ژنتیکی، شرایط روانی، محیط خانوادگی و دوستان نیز در این مسیر نقش دارند.
بهترین راه پیشگیری، جلوگیری از شروع مصرف دخانیات و آگاهیبخشی درباره خطرات واقعی سیگار و قلیان، بهویژه در نوجوانان و جوانان است.
منابع
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی – مرکز سلامت محیط و کار؛ مطالب آموزشی و برنامههای ملی پیشگیری و کنترل مصرف دخانیات.
پژوهشهای دانشگاههای علوم پزشکی ایران درباره مصرف قلیان و وابستگی به نیکوتین؛ از جمله مطالعات انجامشده توسط دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه علوم پزشکی گلستان درباره عوامل مؤثر بر مصرف قلیان و وابستگی به نیکوتین.
——
درباره کلینیک
اولین مرکز درمان سوء مصرف مواد با مجوز رسمی از دانشگاه علوم پزشکی استان گیلان
کلینیک ترک اعتیاد پویان (سال تاسیس : 1385)
دکتر سیده زهرا پیرو نذیری
ساعت کار صبح ها 9 الی 13 و عصر ها 17 الی 21
آدرس : رشت – خیابان مطهری – بین مسجد چهار برادران و سه راه حاجی آباد – ساختمان حکمت – طبقه 2
تلفن : 013-32330485
013-32341501
